KIẾN GIẢI SỰ CHUYỂN DI Ý NGHĨA CỦA GIỚI TỪ IN, AT, ON TỪ KHÔNG GIAN SANG PHI KHÔNG GIAN: TIẾP CẬN TỪ MÔ HÌNH ĐA KHÔNG GIAN KẾT HỢP

Tóm tắt

Nghiên cứu về hiện tượng đa nghĩa của giới từ không gian trong tiếng Anh lâu nay chủ yếu dựa trên các mô hình hình học tĩnh hoặc các mạng lưới tỏa tia rời rạc, thường xem nhẹ thuộc tính chức năng tương tác giữa thực thể chuyển động (Trajector - TR) và vật nền (Landmark - LM). Bài báo đề xuất một mô hình tinh chỉnh mang tên Lý thuyết đa không gian (Multi-space Theory) nhằm bước đầu kiến giải cơ chế chuyển di ngữ nghĩa từ không gian sang phi không gian của ba giới từ: in, at, và on. Khung phân tích được xây dựng trên sự tích hợp có hệ thống giữa Lý thuyết hình ảnh đa thức (Multimodal Image Theory – MIT) của Deane (2005) và Lý thuyết ẩn dụ ý niệm mở rộng (Extended Conceptual Metaphor Theory - Extended CMT) của Kövecses (2020). Dữ liệu nghiên cứu được trích xuất từ tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió” của Margaret Mitchell bằng phần mềm AntConc (phiên bản 4.3.1). Kết quả phân tích bước đầu cho thấy sự chuyển di nghĩa từ không gian nguyên mẫu sang các miền đích trong Không gian Tinh thần (Mental Space) được thúc đẩy đồng thời bởi các phép biến đổi hình ảnh - lược đồ (image-schema transformations) và hệ thống ánh xạ ẩn dụ/hoán dụ ý niệm. Nghiên cứu lập luận rằng bên cạnh ba không gian vật lý truyền thống (Thị giác, Thao tác, Động lực), mỗi giới từ đều mã hóa một Không gian Chức năng (Functional Space) riêng biệt: in gắn liền với ranh giới kiểm soát vị trí, on gắn liền với bề mặt tiếp xúc và nâng đỡ, và at gắn liền với sự trùng khớp tọa độ và tương tác tại một điểm. Đóng góp lý thuyết chính của nghiên cứu là thiết lập cầu nối giải thích cách Không gian Chức năng trừu tượng hóa định hình các cấu trúc tinh thần phi không gian, khắc phục các giới hạn thuần túy hình học của các hệ hình đi trước.