ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CÁC TỪ NGỮ CHỈ NƠI Ở CỦA ĐỘNG VẬT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI

Tóm tắt

Các từ ngữ chỉ nơi ở của động vật trong tiếng Hán là một tiểu trường từ vựng tương đối chuyên biệt nhưng có ý nghĩa văn hóa - tri nhận sâu sắc. Trên cơ sở thống kê 43 đơn vị từ ngữ chỉ không gian cư trú của động vật, nghiên cứu tiến hành phân loại thành hai nhóm chính: không gian tự nhiên và không gian nhân tạo, trong đó, không gian tự nhiên lại chia thành không gian trên cạn và không gian dưới nước. Từ đó, bài viết làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa nội tại của trường từ vựng này thông qua việc phân tích cấu trúc chữ Hán, quan hệ gần nghĩa, cũng như các trục đối lập ý niệm như: tự nhiên/nhân tạo, che chở/kiểm soát, tĩnh/động, nhỏ/lớn. Kết quả cho thấy các từ ngữ chỉ nơi ở của động vật không tồn tại rời rạc mà được tổ chức thành một hệ thống có tính phân tầng rõ rệt, phản ánh cách người Trung Quốc tri nhận và phân loại không gian sinh tồn dựa trên đặc điểm sinh thái và mức độ can thiệp của con người. Bên cạnh nghĩa gốc mang tính định danh sinh học, nhiều đơn vị còn phát triển nghĩa chuyển theo cơ chế ẩn dụ ý niệm, trong đó, “không gian cư trú” trở thành miền nguồn để khái niệm hóa các lĩnh vực xã hội, tổ chức và trạng thái tồn tại. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa kinh nghiệm sinh thái và tư duy xã hội trong cấu trúc từ vựng tiếng Hán. Nghiên cứu góp phần làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa của một tiểu trường từ vựng cụ thể, đồng thời cung cấp thêm cứ liệu cho việc giảng dạy, nghiên cứu và đối chiếu Hán - Việt ở bình diện từ vựng và văn hóa.